Stadsrekening 2017
PCPortal

Algemeen

In dit deel gaan we in op de risico's. Deze risico's zijn financieel vertaald en geven daarmee aan in welke mate de risico's afgedekt moeten worden door het beschikbare weerstandsvermogen.
Bij de risico's maken we onderscheid in planexploitatierisico's en programmarisico's. Bij programmarisico's hebben we tot de samenstelling van de stadsbegroting 2018-2021 de risico's van het programma zorg en Welzijn apart gehouden omdat deze risico's een eigen dekking kenden in de eigen bestemmingsreserves. De bestemmingsreserve WMO-jeugd is echter uitgeput eind 2017 en de risico's vanuit Zorg en welzijn zullen dan ook afgedekt moeten worden door de saldireserve. Het beeld van de  reserves in 2017 met een doorkijk naar 2018 wordt nog wel weergegeven, maar de risico's zijn opgenomen onder de programmarisico's.
Naast de risico's die een claim leggen op de beschikbare financiële middelen, zijn er ook risico's die wanneer ze optreden niet direct financiële gevolgen hebben, maar vooral imagoverlies met zich meebrengen. Het treffen van maatregelen om deze risico's in te perken is dan ook van groot belang en in sommige gevallen ook wettelijk voorgeschreven. Een belangrijk aandachtsgebied hierbij is de databeveiliging. Onder de kop risico's wordt dan ook een apart item gewijd aan dit onderwerp. Een ander bijzonder onderwerp is vennootschapsbelasting en de mogelijke consequenties daarvan. Ook op dit onderwerp wordt specifiek ingegaan.
In het laatste deel van deze paragraaf laten we het totale risicoprofiel zien. De hoogte hiervan is van belang om te bepalen of het weerstandsvermogen toereikend is.

Planexploitatierisico's

Onderstaand zijn de planexploitatierisico's weergegeven tegen netto contante waarde. Dat betekent dat alle risico’s zijn bepaald naar de huidige inzichten. De omvang van het risico zoals hier gepresenteerd, is de uitkomst van de omvang van het risico gecombineerd met de verwachte kans.
De risico's  zoals opgenomen in het in maart jl vastgestelde VGP. (Voortgangsrapportage Grote Projecten) zijn daar uitgebreid in ogenschouw genomen, evenals de (niet openbare)  risico’s. Hier wordt dan ook volstaan met een opsomming van de totale risico's en een samenvatting.
Na de risico-inventarisatie zijn de geïdentificeerde risico’s ook in de tijd uitgezet en in een tabel opgenomen.
Volgens afspraken met uw Raad zijn beide systemen naast elkaar gepresenteerd: een totaal score en de risico’s uitgezet in de tijd.

Project

Stadsrekening 2017

VGP februari 2018

Begroting 2018-2021

Waalsprong 

50.300

48.800

57.900

Waalfront

9.148

9.148

3.634

Hezelpoort

1.636

1.636

1.636

Onderwijshuisvesting

3.327

3.327

3.206

Overige projecten

2.353

2.353

7.812

Subtotaal

66.764

65.264

74.188

dempingsfactor

10%

10%

10%

Totaal

60.088

58.738

66.769

Onderstaand zijn de risico's in de tijd uitgezet. Opgemerkt wordt nog dat overeenkomstig de afspraken bij de nieuwe kadernota bij het uitzetten in de tijd, de dempingsfactor van 10% achterwege is gelaten. Hierbij zijn de eerste jaren in jaarschijven weergegeven en na 2022 de risico's die tot en met 2033 lopen.  Voor Waalsprong geldt als laatste jaar 2033 en voor Waalfront is het laatste risicobedrag in 2026 opgenomen. Bij deze risico's is de rentecomponent nog niet opgenomen. Hiermee is in het risicoprofiel in de grafiek in (sub)paragraaf weerstandsvermogen  wel rekening gehouden.

Project

Totaal risico

2018

2019

2020

2021

2022

latere jaren

Waalsprong 

50.300

7.459

9.503

5.197

4.231

4.283

19.627

Waalfront

9.148

634

300

2.198

181

129

5.707

Hezelpoort

1.636

192

260

446

737

0

0

Onderwijshuisvesting

3.327

868

1.703

566

190

0

0

Overige projecten

2.353

941

706

353

235

118

0

Totaal

66.764

10.094

12.473

8.760

5.575

4.529

25.334

Het risicoprofiel wordt opgebouwd vanaf projectniveau. Hiertoe wordt per project een risicoanalyse gemaakt. Bij projecten met een omzet groter dan € 10 miljoen wordt hierbij gebruikt gemaakt van een zogenaamde Monte Carlo analyse, bij projecten met een kleinere omzet wordt gebruik gemaakt van een risicomatrix. Het in de tijd zetten van risico’s gebeurt conform de Kadernota risicomanagement weerstandsvermogen en financiële kengetallen uit 2016 en de Uitwerking van de kadernota risicomanagement eveneens uit 2016.

De parameters voor de planexploitaties zijn in de Zomernota 2017 vastgesteld. Wat betreft de renteparameters is er onzekerheid over de renteontwikkeling op langere termijn. Het renterisico is nu niet als risico opgenomen binnen het programma Grondbeleid.

Zorg en Welzijn

De risico's voor Zorg en Welzijn worden afgedekt door de daarvoor bestemde reserves. Binnen Zorg en Welzijn bestaat de reserve WMO jeugd; deze reserve is bestemd om voor en nadelen op dit gebied op te vangen.Deze is ultimo 2017 zo goed als uitgeput.
Verder is er de reserve WMO Beschermd wonen. Deze laatste reserve is afgezonderd en hierin zijn de voor- en nadelen van beschermd wonen en vrouwenopvang  opgenomen. Deze taken worden regionaal uitgevoerd en hiervoor heeft Nijmegen als centrum gemeente middelen ontvangen.  Bedoeling is dan ook deze middelen voor regionale inzet beschikbaar te houden.
Daar waar er vorig jaar nog positieve resultaten waren, heeft zich in 2017 een omslag afgetekend naar tekorten in 2017 en volgende jaren.

interventieplan
We zien  een toename van de uitgaven op (specialistische) begeleiding Wmo, Jeugd LVB en zorg met verblijf. Hierdoor ontstaan tekorten op de nieuwe Wmo-taken en Jeugdwet.  In de Nota Slotwijziging  2017 is een winstwaarschuwing afgegeven , waarbij de verliezen een bandbreedte kennen van € 3 tot € 9 miljoen. Bij niet-ingrijpen verwachten wij dat dit tekort zich meerjarig zal voordoen, hoewel de omvang zich slechts beperkt laat prognosticeren.
Om het programmabudget op korte en lange termijn beheersbaar te krijgen en te houden moeten we maatregelen nemen. Hiervoor is een interventieplan opgesteld. Het interventieplan bestaat uit drie fasen. De eerste fase betrof ingrepen, binnen de kaders die de raad heeft gegeven, om het tekort voor 2017 te beperken. De tweede fase betreft de aanpak van het begrotingsjaar 2018 Fase 1 en 2 zijn aan uw Raad voorgelegd.  De derde fase betreft het voorbereiden van keuzevarianten voor de nieuwe coalitieperiode. Begin maart heeft u hierover nadere informatie ontvangen.

inzet reserves en risico's

Stand reserves Jeugd, Wmo en Beschermd Wonen
bedragen * € 1.000

Jeugd

beschermd wonen

Beginstand  inclusief winstbestemming 2016

12.837

3.507

Mutaties op grond van besluitvorming

Tijdelijke uitbreiding SWT's en Stips (BW-01505 en BW-01584)

-1.360

Transformatieagenda (BW-01550)

-1.061

-870

Zomernota 2017

-465

-219

Bijdrage aan programma inkomen en armoedebestrijding

-3.264

Afrekening 2016

-2.644

-49

tekort 2017

-3.000

606

reserve 31-12-2017

1.043

2.975

inzet in interventieplan

-1.000

nieuwe geprognosticeerde stand

43

PM

De reserve WMO-jeugd is met de besluitvorming van februari 2018 praktisch uitgeput en kan niet meer dienen ter dekking van de risico's. De risico's zijn dan ook opgenomen in de totale programmarisico's en leggen daarmee een claim op de saldireserve.
De reserve bescherm wonen is, zoals gezegd, niet bestemd voor de opvang van risico's maar voor het beschikbaar houden van middelen voor de doelgroep.

Programmarisico's

De risico inventarisatie in ons risicomanagementsysteem hebben we geactualiseerd. Deze inventarisatie heeft 70 geïdentificeerde risico's opgeleverd die  die voldoen aan de afgesproken criteria:

  • risico’s met grote financiële gevolgen,
  • waarvoor de oorzaken niet door de gemeente kunnen worden beïnvloed of waarvoor de gemeente nog niet in staat is geweest om passende beheersingsmaatregelen te treffen om de kans of het gevolg van het risico terug te dringen.

Risico’s die al zijn afgedekt door maatregelen laten we buiten beschouwing.  Het deel van financiële risico’s dat is afgedekt door verzekeringen laten we eveneens buiten beschouwing.

Hieronder geven we de top‐10 met de belangrijkste risico’s. In de eerste kolom geven we een korte omschrijving van het risico. Daarnaast geven we het maximale bedrag dat het risico als nadeel in de begroting tot gevolg kan hebben.
Onder ‘kans’ schatten we hoe groot de kans is dat het risico zich voordoet. De cijfers in deze twee kolommen kunnen niet zomaar vermenigvuldigd worden. Op basis van de geschatte kans en het financiële  risico na toepassen van beheersmaatregelen, voert het risicomanagementsysteem Naris een statistische analyse uit, waarmee wij kunnen beoordelen of ons weerstandsvermogen toereikend is om met een redelijke zekerheid deze risico’s op te kunnen vangen.
Als een risico zich daadwerkelijk voordoet, dan zullen we eerst de directe effecten in de lopende begroting proberen op te vangen, alvorens een beroep te doen op de saldireserve. Is er sprake van structurele effecten, dan zullen we in de volgende zomernota beleidsmaatregelen voor de nieuwe begrotingsperiode moeten voorstellen, om deze effecten op te vangen.

Risico’s gemeentelijke activiteiten exclusief planexploitatierisico's

maximaal
gevolg
x€1miljoen

kans
%

Aandeel in risico profiel

  • Wmo: Met het inkoop- en subsidiemodel voor de nieuwe Wmo-taken sturen we  in de regio Nijmegen op  samenwerking en complementariteit in de zorg. We hebben een balans gezocht tussen meer samenhang in de zorg enerzijds en keuzevrijheid voor cliënten anderzijds. Eén van de uitgangspunten was afschaling van zwaardere zorg naar lichtere vormen van zorg. In totaal zou dit een besparing van 20% op de hoeveelheid zorg moeten opleveren.  We zien dat deze besparing in 2017 niet is gehaald. We zien zelfs een forse stijging van de uitgaven ten opzichte van 2016. Duidelijk is dat de realisatie van de kanteling tijd kost. Daarnaast blijft de betaalbaarheid onder druk staan met de opname van de integratieuitkering in het gemeentefonds

4,2

70

17.34%

  • In het Masterplan terugdringen bijstandstekort zijn we uitgegaan van een stijging van 5 mln. per jaar op de Buig uitkering op basis van de begroting van SZW. Het voorlopige budget van 2018 is vastgesteld op € 90,8 mln., een daling van € 4,9 mln. ten opzichte van 2017. Het verschil tussen de in de begroting opgenomen Rijksinkomsten en de verwachte rijksinkomsten lopen steeds verder uiteen.

2,5

70

10,10%

  • Welzijn: In het streven naar afschaling van zwaardere zorg zien we een toenemende druk op collectieve voorzieningen, de basisstructuur van het welzijnsdomein. Daarnaast vormt de formatie van de sociale wijkteams al langer een knelpunt en neemt het aantal aanmeldingen fors toe.

1,7

70

6,89%

  • De rechtbank Gelderland heeft geoordeeld dat het straatparkeren door gemeenten (casus van een andere gemeente) concurrentieverstorend is en een gemeente daarom als btw-ondernemer handelt. Naar het oordeel van de rechtbank zijn slagboomparkeren en straatparkeren voor de modale consument dezelfde handelingen. Indien de gemeente voor het straatparkeren niet als btw-ondernemer wordt aangemerkt, leidt dat tot concurrentieverstoring, aldus de rechtbank. De betreffende gemeente procedeert over deze uitspraak. Als bepaald wordt dat straatparkeren geen ondernemersactiviteit is, dan kan dit ook effect hebben op de Vpb. Anders gezegd, met de huidige kennis is het waarschijnlijk dat straatparkeren gezien de voordelen die hier gerealiseerd worden onder de heffing Vpb gaat vallen.

2,3

50

6,68%

  • Stijgende bouwkosten door sterk aantrekkende bouwmarkt en duurzaamheidsmaatregelen, waardoor schoolbesturen niet uit de voeten kunnen met berekende VNG-vergoeding voor nieuwbouw en er een extra toeslag/ extra maatwerk noodzakelijk is bij scholen die nog niet doorgedecentraliseerd zijn. De VNG heeft daarnaast aangekondigd de normvergoeding met 40% te gaan verhogen.

2,0

50

5,75%

  • GGD. De adviesfunctie GR'en heeft een kader voor weerstandsvermogen opgesteld dat is vastgesteld door de negen colleges van B&W regio Nijmegen. Dat kader leidt ertoe dat GR'en geen eigen weerstandsvermogen nodig hebben. De risico's worden meegenomen in de risico's bij de gemeente. Wel is een genormeerde buffer voor bedrijfsvoeringsrisico's afgesproken. Deze buffer is lager dan de risico-inventarisatie van de GGD. De risico's hebben hoofdzakelijk betrekking op bedrijfsvoerings-risico's maar ook op het uitbreken van een grieppandemie of andere calamiteit. Voor GR'en geldt dat gemeenten verantwoordelijk zijn voor een GR: bij jaarlijkse financiële tekorten in de exploitatie staan de deelnemende gemeenten garant en leveren een financiële bijdrage in dit financiële tekort. Daarmee behoort dus bij gemeenten de weerstandscapaciteit voor de risico's  van de GR aanwezig te zijn.

1,0

90

5,37%

  • Jeugd: Met het inkoop- en subsidiemodel voor de nieuwe Jeugdhulptaken sturen we in de regio Nijmegen op meer samenwerking en complementariteit in de zorg. We hebben een balans gezocht tussen meer samenhang in de zorg enerzijds en keuzevrijheid voor cliënten anderzijds. We voorzien een sterke productiegroei bij de LJVB aanbieders en jeugdzorg met verblijf. Daarnaast zien we een toename bij specialistische begeleiding en dyslexie. Ook blijft het risico bestaan dat gemeenten onvoldoende compensatie krijgen voor volumegroei.

1,0

70

4,33%

  • De afgelopen jaren is er gericht gestuurd op sober onderhoudsbeleid bij de objecten in de portefeuille van VSA. Dit is niet meer vol te houden. Er zal dan ook in de komende periode een hogere inspanning op het gebied van onderhoud noodzakelijk blijken.Het onderhoud blijven doen met de (nu) beschikbare budgetten leidt ertoe dat de alleen meest noodzakelijke onderhoudswerkzaamheden kunnen worden uitgevoerd. De medium en lagere prioriteiten komen niet aan de beurt tot ze de prioriteit “hoog” krijgen. Dit leidt tot hogere kosten voor  klachten- en storingsonderhoud, hogere herstelkosten en  tot mogelijke waardevermindering van ons vastgoed.

0,8

90

4,19%

  • Huisvesting niet-doorgedecentraliseerd onderwijs blijft verantwoordelijkheid gemeente. De Verordening bij deze scholen is nog actief. Dit kan leiden tot kostenclaims en/of leveringsverplichtingen.

2,0

30

3,47%

  • Aanvragen van je rijbewijs bij een gemeente hoeft mogelijk in de toekomst niet meer. Het ministerie werkt eraan dat het aanvragen van Rijbewijzen (naar verwachting in juli 2019) online kan gebeuren in de toekomst. Mogelijk dient het rijbewijs wel afgehaald te worden bij het gemeentehuis.Dit kan mogelijk leiden tot een terugloop van legesinkomsten, terwijl de kosten niet evenredig afnemen.

1,0

50

2,72%

Overige 60 risico's

33,16%

Bij een zekerheidspercentage van 80% komt uit de Monte Carlo-simulaties € 10,6 miljoen. Hierbij houden we rekening met beheersmaatregelen. Dat is  hoger dan de begroting 2018 toen we op € 6,7 miljoen uitkwamen bij 80%. Belangrijkste reden van de toename is het opnemen van de risico's Zorg en Welzijn bij deze programmarisico's. Bij de begroting 2019 voeren we weer een actualisatie uit van alle risico’s.

Databeveiliging en vennootschapsbelasting

Er zijn een tweetal risico's waarvan geen financiële consequenties zijn ingeschat, maar die mogelijk grote gevolgen kunnen hebben: vennootschapsbelasting en databeveiliging. Op deze twee risico's wordt hieronder ingegaan.

Vennootschapsbelasting
Met ingang van 2016 zijn gemeenten Vpb plichtig. Onze gemeente heeft het nodige onderzoek gedaan naar de verplichtingen die hier mee samenhangen. Op de eerste plaats moest beoordeeld worden of de gemeente door de 'ondernemerspoort' komt. Daarvoor wordt gekeken naar de activiteiten die mogelijkerwijs winst met zich meebrengen. Conclusie uit deze onderzoeken was dat noch de parkeervoorzieningen, noch de vastgoedtak , noch de activiteiten van het  ontwikkelbedrijf door de ondernemerspoort komen. De resultaten van deze onderzoeken worden aan de fiscus voorgelegd om tot afstemming te komen over de gehanteerde uitgangspunten. Omdat het een nieuw fenomeen is voor gemeenten, is er veel overleg geweest over de beoordelingswijze. Het blijkt dat er ook nu nog discussie bestaat over de spelregels die gehanteerd moeten worden. Zolang de afstemming met de fiscus nog niet geleid heeft tot overeenstemming, moet er rekening worden gehouden met het risico dat een bedrijfsonderdeel wel door de ondernemerspoort komt. Dat wil nog niet direct zeggen dat er een Vpb schuld ontstaat, maar wel de verplichting om de administratie zodanig in te richten dat een eventuele Vpb plicht hieruit af te leiden is.

Databeveiliging
De verdergaande digitale vastlegging van gegevens vraagt er om alert te zijn op de risico’s die automatisering met zich meebrengt
Op basis van het vastgestelde Informatieveiligheidsbeleid werken we in 2018 verder aan de realisatie van alle te nemen maatregelen die gesteld worden vanuit de Baseline Informatieveiligheid Gemeenten (BIG). Daarnaast streven we er naar te voldoen aan de AVG. Hiertoe is er een Functionaris Gegevensbescherming benoemd en wordt Privacybeleid vastgesteld en uitgevoerd. We zoeken steeds een goede balans tussen de kerntaken van de gemeente en de privacy van de burger. Hierbij streven we naar transparantie over ons handelen en de achtergronden daar van.

Welke risicovolle gebeurtenissen worden zoal onderkend:

  • Het ontstaan van schade aan of verstoring van het terrein en de  data van de organisatie, bedrijfsmiddelen en onderbreking van de bedrijfsactiviteiten als gevolg van het feit dat onbevoegden  toegang krijgen tot de fysieke of logische omgeving;
  • Verlies, schade of diefstal van apparatuur en/of  data;
  • Het ontstaan van fysieke bedreigingen en gevaren van buitenaf;
  • Verlies, schade of diefstal door nalatigheid of opzettelijk misbruik van panden, apparatuur en  data in het bezit van  de gemeente;
  • Externe leverancier voldoet niet aan de contractueel vastgestelde kwaliteits- en veiligheidseisen.

Gevolgen:

  • Onbevoegde toegang tot kritieke systemen en/of waardevolle data. Deze informatie kan misbruikt worden voor fraude of andere criminele activiteiten.
  • De gemeente werkt steeds meer samen met keten partners en besteedt steeds meer taken uit. Om dit mogelijk te maken worden data gedeeld. Bij beheer van systemen en gegevens door een derde partij, kunnen ook data van de gemeente op straat komen te liggen of onjuist / voor andere doeleinden dan bedoeld, of toegestaan,  door derden gebruikt worden. Dat door toedoen van deze derde partij. De gemeente blijft eindverantwoordelijk voor de  data beveiliging van haar gegevens, ook  in dat deel van de keten waarbij het beheer bij een andere partij ligt. In overeenkomsten zijn dan veiligheidsvoorschriften vastgelegd.
  • De gemeente voldoet niet aan de aan haar gestelde kwaliteits- en veiligheidseisen, als  de externe leveranciers zich niet houden aan de contractueel vastgestelde eisen en de gemeente dit niet periodiek of structureel toetst.
  • Digitale data van de gemeente wordt nagenoeg niet vernietigd en/of soms wordt er digitale data vernietigd wat (op grond van de archiefwet) bewaard had moeten blijven.

Maatregelen:

  • Toegang tot niet-openbare gedeelten van gebouwen, beveiligingszones, netwerkzones en programmatuur is alleen mogelijk na autorisatie daartoe.
  • In diverse panden (of zones) van de gemeente wordt gebruik gemaakt van cameratoezicht.
  • (Data)verbindingen worden beschermd tegen interceptie of beschadiging. De gemeente heeft deze activiteit uitbesteed aan de IRvN (zie DVO). Daarnaast zorgt de IRvN (in opdracht van de gemeente) dagelijks voor het beheer van deze beveiliging.
  • Gegevens en programmatuur worden van apparatuur verwijderd of veilig overschreven, voordat de apparatuur wordt afgevoerd. De archiefwet is in theorie de leidraad, niet alleen voor de analoge data, maar het dient dit ook te zijn voor de digitale data. Echter met betrekking tot de digitale data is dit qua procedure/procesmatig zeer beperkt geregeld. De gemeente heeft deze activiteit uitbesteed aan de IRvN (zie DVO). Daarnaast zorgt de IRvN (in opdracht van de gemeente) dagelijks voor het beheer van deze beveiliging.
  • Data worden bewaard en vernietigd conform de Archiefwet 1995 en de daaruit voortvloeiende archiefbesluiten, alsook de Wbp en de aankomende AVG
  • Er wordt structureel gewerkt aan het bewustzijn van de medewerkers binnen de gemeentelijke organisatie, leveranciers en derden die uitvoering geven aan deel of ketentaken. Via INsite team informatiebewustzijn, campagne informatiebewustzijn (mysterie gast, enquêtes, e-learning modules etc.) wordt structuur gewerkt aan het bewustzijn! De check op leveranciers is vastgelegd in bewerkersovereenkomsten (via daarin opgenomen afspraken). De beheersmaatregel met betrekking tot derden vraagt meer. De gemeente maakt in dit verband gebruik van het programma Open en Weerbaar aan het verhogen van het bewustzijn en bewustwording van burgers en bedrijven in Nijmegen.
  • Bij externe hosting van data en/of services (uitbesteding) blijft de gemeente eindverantwoordelijk voor de betrouwbaarheid van uitbestede diensten. Dit is gebonden aan regels en vereisen goede (contractuele) afspraken en controle hierop.